Chủ đề 1: Khái quát về Trọng tài vụ việc và các đặc điểm pháp lý trong bối cảnh giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế

Chủ đề 1: Khái quát về Trọng tài vụ việc trong bối cảnh giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế.

1. Khái niệm trọng tài vụ việc

Trọng tài ad hoc là hình thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trong đó không tồn tại sự quản lý tố tụng mang tính thể chế và thủ tục trọng tài không được điều chỉnh bởi các quy tắc của bất kỳ trung tâm trọng tài nào.[1] Dù vậy, thực tế các tổ chức trọng tài vẫn có thể tham gia ở mức độ hạn chế thông qua việc cung cấp một số dịch vụ hỗ trợ hành chính hoặc kỹ thuật theo yêu cầu của các bên hoặc của Hội đồng Trọng tài.[2] Theo quan điểm của Ủy ban Luật Thương mại Quốc tế của Liên Hợp Quốc (UNCITRAL), trọng tài vụ việc là biểu hiện cao nhất của quyền tự quyết của các bên. Pieter Sanders, một trong những thành viên của ban tham vấn soạn thảo Quy tắc Trọng tài UNCITRAL, [3] đã nhấn mạnh rằng bản chất của hình thức trọng tài này là "tự quản", nơi các bên và hội đồng trọng tài tự mình thực hiện mọi chức năng hành chính và tố tụng mà thông thường sẽ do Ban thư ký của một trung tâm trọng tài đảm nhiệm.[4]

Quy tắc này cung cấp quá trình tố tục trọng tài, bao gồm bộ điều khoản trọng tài mẫu, các quy tắc tố tụng từ khi bắt đầu vụ kiện, chỉ định trọng tài viên cho  đến khi ban hành phán quyết. Trải qua các phiên bản 1976, 2010, 2013 và 2021, Quy tắc UNCITRAL đã liên tục được cập nhật để đáp ứng các yêu cầu về tính minh bạch và hiệu quả. Phiên bản 2010 tập trung vào việc ngăn chặn sự trì hoãn và kiểm soát chi phí, trong khi phiên bản 2013 tích hợp các quy tắc minh bạch cho tranh chấp giữa nhà đầu tư và quốc gia (UNCITRAL Rules on Transparency for Treaty-based Investor-State Arbitration). Gần đây nhất, phiên bản 2021 đã bổ sung quy tắc rút gọn (Expedited Rules) nhằm tối ưu hóa thời gian cho các tranh chấp quy mô nhỏ.[5]

2. Phân tích thực trạng sử dụng trọng tài vụ việc qua số liệu Queen Mary (QMUL) 2025

Khảo sát Trọng tài Quốc tế năm 2025 của QMUL và White & Case cho thấy sự dịch chuyển đáng kể trong thị hiếu người dùng dịch vụ trọng tài:[6]

• Tỷ lệ ưu tiên: Có đến 87% người trả lời khảo sát ưu tiên chọn trọng tài quốc tế để giải quyết tranh chấp xuyên biên giới. Trong đó, 39% lựa chọn trọng tài như một cơ chế độc lập, tăng mạnh so với mức 31% của năm 2021.
• Lĩnh vực áp dụng: Trọng tài ad hoc không phân phối đều mà tập trung vào các lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn kỹ thuật sâu hoặc tính linh hoạt cao. Trong đó, hàng hải là lĩnh vực "truyền thống" của ad hoc. Năm 2020, London xử lý khoảng 83% tổng số vụ trọng tài hàng hải toàn cầu, phần lớn theo mô hình ad hoc của LMAA (London Maritime Arbitrators Association).[7] Bên cạnh đó, Khảo sát Trọng tài Quốc tế năm 2025 của QMUL và White & Case cũng cho thấy một số ngành nghề nhất định từ lâu đã ưu tiên trọng tài ad hoc hoặc các bộ quy tắc trọng tài chuyên biệt được thiết kế phù hợp với nhu cầu của các chủ thể trong ngành.[8]

• Điều khoản của Hiệp hội Trọng tài Hàng hải London (LMAA Terms),
• Quy tắc của Hiệp hội Trọng tài Hàng hải New York (Society of Maritime Arbitrators – New York Rules),
• Quy tắc của Phòng Trọng tài Hàng hải Singapore (SCMA Rules),
• Các bộ quy tắc chuyên ngành khác như Quy tắc của Hiệp hội Thương mại Ngũ cốc và Thức ăn chăn nuôi (GAFTA Rules), Quy tắc của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO Rules) và Quy tắc của Hiệp hội Trọng tài Hàng hải và Ngoài khơi Bắc Âu (Nordic Offshore and Maritime Arbitration Association Rules).

3. Các tổ chức trọng tài quốc tế tiêu biểu cung cấp dịch vụ trọng tài vụ việc

• Tòa trọng tài Thường trực (PCA)

• PCA là thiết chế quốc tế tiêu biểu nhất trong việc hỗ trợ trọng tài ad hoc, đặc biệt trong các tranh chấp đầu tư và tranh chấp có yếu tố nhà nước. PCA thường xuyên được chỉ định làm cơ quan chỉ định trọng tài viên theo UNCITRAL Arbitration Rules và cung cấp các dịch vụ hành chính, thư ký và hậu cần cho Hội đồng Trọng tài vụ việc.[9]
• Để sử dụng dịch vụ ad hoc của PCA theo Quy tắc Trọng tài UNCITRAL, PCA đã cung cấp mẫu điều khoản cho các bên thỏa thuận.[10] Vào ngày 24/11/2022, PCA đã mở văn phòng dại diện tại Hà Nội, Việt Nam và đây là văn phòng thứ 5 của PCA được thành lập ngoài trụ sở chính tại Cung điện Hòa Bình (La Hay của Hà Lan).[11]

• Ủy ban Liên Hợp Quốc về Luật Thương mại Quốc tế (UNCITRAL)

• UNCITRAL không phải là tổ chức quản lý trọng tài, nhưng giữ vai trò nền tảng trong sự hình thành và phát triển của trọng tài vụ việc thông qua việc ban hành UNCITRAL Arbitration Rules và Luật Mẫu UNCITRAL về Trọng tài Thương mại Quốc tế.
• Các quy tắc này được xây dựng chủ yếu nhằm phục vụ trọng tài ad hoc, cung cấp một khuôn khổ tố tụng hoàn chỉnh, trung lập và linh hoạt để các bên tự áp dụng.[12]

• Phòng Thương mại Quốc tế (ICC)

• Trong các vụ trọng tài vụ việc (ad hoc), thủ tục trọng tài được quản lý trực tiếp bởi chính các trọng tài viên. Tuy nhiên, các bên có thể cần đến sự hỗ trợ của tòa án quốc gia  hoặc của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) với tư cách là cơ quan chỉ định, nhằm cung cấp một số dịch vụ nhất định, bao gồm các dịch vụ liên quan đến việc thành lập Hội đồng Trọng tài, nếu thẩm quyền đó được trao cho tòa án hoặc ICC theo điều khoản trọng tài hoặc theo thỏa thuận bổ sung của các bên.[13]
• Các bên mong muốn viện dẫn trọng tài của ICC trong hợp đồng của mình được khuyến nghị sử dụng điều khoản trọng tài tiêu chuẩn của ICC.[14]

• SIAC (Singapore): Chủ tịch SIAC là cơ quan chỉ định mặc định cho các vụ trọng tài ad hoc tại Singapore theo Luật Trọng tài Quốc tế (IAA). SIAC cung cấp các thông báo thực thi hướng dẫn cụ thể cách áp dụng Quy tắc UNCITRAL trong môi trường ad hoc.[15]
• HKIAC (Hồng Kông): Trung tâm này đi đầu trong dịch vụ "Quản lý quỹ" (fund-holding), giúp các bên trong trọng tài ad hoc lưu giữ tiền ký quỹ và thanh toán thù lao cho trọng tài viên một cách chuyên nghiệp, tránh các tranh cãi về tài chính giữa các bên.[16] Theo Pháp lệnh Trọng tài Hồng Kông (Chương 609), HKIAC được xác định là cơ quan chỉ định mặc nhiên cho các vụ trọng tài ad hoc đặt trụ sở tại Hồng Kông, với thẩm quyền quyết định số lượng trọng tài viên và chỉ định trọng tài viên hoặc hòa giải viên khi các bên không đạt được thỏa thuận.[17]
• Bên cạnh đó, Lĩnh vực hàng hải là nơi trọng tài ad hoc phát triển mạnh mẽ nhất với mô hình "tự quản" lâu đời SCMA (Singapore Chamber of Maritime Arbitration - Hiệp hội Trọng tài Hàng hải Singapore) hoặc LMAA (London Maritime Arbitrators Association - Hiệp hội Trọng tài Hàng hải London). Đây đều là những tổ chức hỗ trợ và giải quyết các tranh chấp hàng hải và thương mại thông qua trọng tài, thường là theo hình thức trọng tài vụ việc (ad hoc). Trọng tài viên Nguyễn Mạnh Dũng, giám đốc ADR Vietnam Chambers là luật sư với hơn 30 năm kinh nghiệm hành nghề chuyên sâu trong lĩnh vực hàng hải và bảo hiểm hàng hải là trọng tài viên mang quốc tịch Việt nam duy nhất trong danh sách trọng tài viên hàng hải quốc tế của SCMA[18].

4. Trọng tài vụ việc tại Việt Nam

Luật Trọng tài Thương mại Việt Nam 2010 đã ghi nhận hình thức trọng tài vụ việc (ad hoc) tại khoản 7 Điều 3 quy định “Trọng tài vụ việc là hình thức giải quyết tranh chấp theo quy định của Luật này và trình tự, thủ tục do các bên thoả thuận”

Bản chất của trọng tài vụ việc tại Việt Nam là tính "tự quản", nơi các bên và hội đồng trọng tài trực tiếp thực hiện các chức năng hành chính và tố tụng thay vì thông qua Ban thư ký của một trung tâm. Các bên có quyền tự do lựa chọn quy tắc tố tụng (như Quy tắc UNCITRAL), địa điểm trọng tài, ngôn ngữ và chỉ định trọng tài viên.

Khác với Luật Mẫu UNCITRAL ưu tiên các thiết chế tư nhân làm cơ quan chỉ định, Luật TTTM 2010 của Việt Nam tập trung quyền hỗ trợ chỉ định trọng tài viên cho hệ thống Tòa án quốc gia. Cụ thể, nếu các bên không thể thống nhất chọn trọng tài viên cho vụ việc ad hoc, Tòa án có thẩm quyền tại nơi cư trú của bị đơn hoặc nơi xảy ra tranh chấp sẽ thực hiện việc chỉ định.[19]

Lưu ý, phán quyết trọng tài vụ việc ở Việt Nam cần được đăng ký nhằm mục đích để yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền thi hành phán quyết trọng tài.[20] Tuy nhiên, việc đăng ký hoặc không đăng ký phán quyết trọng tài không ảnh hưởng đến nội dung và giá trị pháp lý của phán quyết trọng tài.

Thực tiễn tại Việt Nam, trọng tài vụ việc cũng đã được áp dụng.[21] Theo Quyết định số 01/2010/QĐKDTM-ST ngày 06/04/2010 của Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Nam, Tòa án đã quyết định chỉ định Trọng tài viên Trần Cảnh Nhứt thuộc VIAC là trọng tài viên cho Bị đơn trong vụ kiện. Bên cạnh đó, theo Quyết định số 1112/2015/QĐ-CĐTTV ngày 30/9/2015 của Tòa án Nhân dân TP. HCM, ông Đỗ Văn Đại cũng đã được chỉ định làm trọng tài viên duy nhất của vụ tranh chấp giữa Nguyên đơn (Công ty DWP) và Bị đơn (Công ty Cỏ Đông).

Đối với các tranh chấp về đầu tư, Việt Nam hiện nay chưa là thành viên của Công ước ICSID (Công ước Washington 1965).[22] Điều này tạo ra một lộ trình giải quyết tranh chấp đặc thù:

• Sự phụ thuộc vào Quy tắc UNCITRAL: Do không thuộc hệ thống ICSID, các Hiệp định Khuyến khích và Bảo hộ Đầu tư (BIT) và các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) thế hệ mới mà Việt Nam ký kết thường dẫn chiếu đến Quy tắc Trọng tài UNCITRAL.
• Cơ chế thi hành: Việc thi hành phán quyết trọng tài đầu tư tại Việt Nam hiện nay chủ yếu dựa vào Công ước New York 1958 về công nhận và cho thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài
• Dựa trên các báo cáo mới nhất của Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), hiện nay đối với tranh chấp đầu tư, Việt Nam là Bị đơn của 13 vụ kiện.[23] Trong đó, gần như đều sử dụng Quy tắc trọng tài UNCITRAL, chỉ có 1 vụ sử dụng Quy tắc trọng tài ICC (Immobilien Partner and others v. Viet Nam 2020)[24]và một vụ sử dụng additional facility của ICSID.

Như vậy, trong bối cảnh Việt Nam chưa gia nhập Công ước ICSID, trọng tài ad hoc theo Quy tắc UNCITRAL không chỉ là một lựa chọn thay thế, mà đã trở thành cơ chế mặc định và trụ cột trong việc giải quyết các tranh chấp giữa Chính phủ và nhà đầu tư nước ngoài (ISDS).

5. Các ưu điểm và thách thức của trọng tài vụ việc

1. Ưu điểm

• Tính linh hoạt và quyền tự chủ của các bên: Trọng tài ad hoc mang lại cho các bên mức độ linh hoạt cao hơn trong việc tùy biến quy trình trọng tài nhằm phù hợp với nhu cầu, ưu tiên và hoàn cảnh cụ thể của từng tranh chấp.
• Hiệu quả về chi phí: Trọng tài ad hoc có thể tiết kiệm chi phí hơn so với trọng tài quy chế, do các bên có quyền kiểm soát lớn hơn đối với chi phí hành chính, thù lao trọng tài viên và các khoản chi phí khác liên quan đến quá trình tố tụng trọng tài. Trọng tài ad hoc thường được cho là tiết kiệm chi phí hơn so với trọng tài quy chế, do không phát sinh phí quản lý của tổ chức trọng tài. Tuy nhiên, trên thực tế, sự chênh lệch này không đáng kể, bởi chi phí pháp lý của các bên tranh chấp thường mới là yếu tố chi phối chủ yếu tổng chi phí tố tụng.[25]
• Phán quyết của trọng tài ad hoc có thể bị xem xét hoặc hủy theo luật tố tụng của nơi đặt trụ sở trọng tài (lex arbitri) và có thể bị từ chối công nhận và cho thi hành theo các căn cứ hạn chế quy định tại Điều V Công ước New York năm 1958.[26]
• Bên cạnh đó, theo Quy tắc Trọng tài UNCITRAL – khuôn khổ được sử dụng phổ biến nhất cho trọng tài ad hoc – các yêu cầu loại bỏ trọng tài viên vì thiếu tính độc lập và vô tư sẽ do cơ quan chỉ định xem xét, thay vì do các đồng trọng tài viên còn lại quyết định.[27]

2. Thách thức

• Thứ nhất, rủi ro về kéo dài thủ tục và gia tăng chi phí: Do không có cơ chế quản lý tập trung như trọng tài quy chế, trọng tài ad hoc dễ bị kéo dài nếu các bên không hợp tác hoặc phát sinh tranh chấp về thủ tục, đặc biệt trong giai đoạn thành lập hội đồng trọng tài và tổ chức tố tụng.
• Thứ hai, phụ thuộc lớn vào mức độ hợp tác của các bên và trọng tài viên: Trọng tài ad hoc vận hành hiệu quả chủ yếu dựa trên thiện chí hợp tác của các bên và năng lực điều phối của trọng tài viên. Trong trường hợp một bên có hành vi cản trở, trì hoãn hoặc không thiện chí, thủ tục trọng tài ad hoc dễ rơi vào tình trạng bế tắc.
• Thứ ba, thiếu cơ chế hỗ trợ hành chính chuyên nghiệp: Không giống trọng tài quy chế, trọng tài ad hoc không có bộ máy hành chính chuyên trách để hỗ trợ quản lý hồ sơ, lịch trình, chi phí và các vấn đề thủ tục.
• Thứ tư, rủi ro pháp lý do thiết kế điều khoản trọng tài không chặt chẽ: Hiệu quả của trọng tài ad hoc phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng thỏa thuận trọng tài. Điều khoản trọng tài không rõ ràng về quy tắc tố tụng, cơ quan chỉ định, địa điểm trọng tài hoặc số lượng trọng tài viên có thể dẫn đến tranh chấp về thẩm quyền và làm phát sinh nguy cơ vô hiệu hoặc không thể thực thi.

6. Giải pháp từ ADR Vietnam Chambers trong hỗ trợ trọng tài vụ việc.

Nhận thức được những thách thức về mặt hành chính khi triển khai Trọng tài ad hoc, ADR Vietnam Chambers cung cấp hệ sinh thái dịch vụ chuyên nghiệp nhằm hỗ trợ các bên:

• Chỉ định Trọng tài viên độc lập: Kết nối với các chuyên gia có kinh nghiệm quốc tế, am hiểu sâu sắc Luật TTTM 2010 và Quy tắc UNCITRAL.
• Hỗ trợ quản lý tố tụng (Case Management Support): Cung cấp các dịch vụ thư ký pháp lý, quản lý hồ sơ và hậu cần phiên xử (tại Bitexco Financial Tower), giúp giảm nhẹ gánh nặng hành chính cho Hội đồng trọng tài.
• Tư vấn thiết kế điều khoản mẫu: Giúp các doanh nghiệp soạn thảo thỏa thuận trọng tài vụ việc chặt chẽ, dẫn chiếu đúng cơ quan chỉ định và địa điểm trọng tài để tránh các rủi ro vô hiệu. (Chi tiết dịch vụ tại: https://www.adr.com.vn/vi/dich-vu/trong-tai-vu-viec).
• Lưu ý: các dịch vụ kể trên không áp dụng đối với trọng tài theo quy chế như VIAC hay SIAC.