THÀNH LẬP HỘI ĐỒNG TRỌNG TÀI TRONG TRỌNG TÀI VỤ VIỆC TẠI VIỆT NAM: CƠ CHẾ CHỈ ĐỊNH, VAI TRÒ CƠ QUAN CHỈ ĐỊNH VÀ KHUYẾN NGHỊ SOẠN THẢO ĐIỀU KHOẢN THỎA THUẬN TRỌNG TÀI ADHOC

THÀNH LẬP HỘI ĐỒNG TRỌNG TÀI TRONG TRỌNG TÀI VỤ VIỆC TẠI VIỆT NAM: CƠ CHẾ CHỈ ĐỊNH, VAI TRÒ CƠ QUAN CHỈ ĐỊNH VÀ KHUYẾN NGHỊ SOẠN THẢO ĐIỀU KHOẢN THỎA THUẬN TRỌNG TÀI ADHOC

Việc thành lập Hội đồng Trọng tài (HĐTT) là bước nền tảng quyết định hiệu quả của toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài. Trong trọng tài vụ việc (ad hoc arbitration), do không có tổ chức quản lý như trọng tài quy chế, cơ chế chỉ định trọng tài viên đóng vai trò đặc biệt quan trọng nhằm tránh bế tắc tố tụng.

1. Cơ chế chỉ định theo Quy tắc UNCITRAL

UNCITRAL xây dựng bộ Quy tắc Trọng tài được sử dụng rộng rãi trong trọng tài vụ việc (“Quy tắc trọng tài UNCITRAL”).[1] Nguyên tắc cốt lõi là tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên (party autonomy), đặc biệt trong việc lựa chọn số lượng và cách thức chỉ định trọng tài viên. Điều 7.1 của Quy tắc UNCITRAL cho phép các bên tự do thỏa thuận về số lượng trọng tài viên; nếu các bên không thỏa thuận được, số lượng mặc định sẽ là ba người theo Điều 7.2 để đảm bảo sự cân bằng và đa dạng về góc nhìn pháp lý trong các tranh chấp quốc tế.

Tuy nhiên, để ngăn ngừa trì hoãn, Điều 6 của Quy tắc UNCITRAL thiết lập cơ chế “dự phòng”. Cụ thể, nếu các bên chưa thỏa thuận cơ quan chỉ định, bất kỳ bên nào cũng có thể đề xuất một hoặc nhiều tổ chức/cá nhân (kể cả Tổng Thư ký Tòa trọng tài Thường trực - PCA) làm cơ quan chỉ định. Nếu sau 30 ngày không đạt được thỏa thuận, bất kỳ bên nào cũng có quyền yêu cầu Tổng Thư ký PCA chỉ định cơ quan chỉ định.

2. Vai trò cơ quan chỉ định của PCA và biểu phí áp dụng.

Tổng Thư ký nhìn chung sẽ áp dụng thủ tục danh sách (list procedure) theo Quy tắc UNCITRAL (Điều 6(3) Quy tắc 1976; Điều 8(2) Quy tắc 2010 và 2013). Theo Quy tắc UNCITRAL, Tổng Thư ký sẽ thực hiện quyền quyết định theo sự cân nhắc của mình khi được yêu cầu bổ nhiệm trọng tài viên thứ hai. Việc lựa chọn trọng tài viên của Tổng Thư ký, dù theo thủ tục danh sách hay bổ nhiệm trực tiếp, không bị giới hạn trong bất kỳ danh sách hay hội đồng nào, do đó Tổng Thư ký có toàn quyền lựa chọn người phù hợp nhất với vụ việc.[2]

Theo tổng hợp của PCA, các quyền hạn của cơ quan chỉ định theo Quy tắc Trọng tài của Tòa Trọng tài thường trực (Permanent Court of Arbitration) và theo Quy tắc UNCITRAL sửa đổi về cơ bản là tương đồng, bao gồm 10 chức năng cụ thể. Theo đó, cơ quan chỉ định có thể:[3]

• - Quyết định rằng tranh chấp sẽ do một trọng tài viên duy nhất giải quyết thay vì hội đồng ba người (ví dụ: tranh chấp có giá trị nhỏ, nếu thành lập hội đồng ba người sẽ gây tốn kém quá mức);
• - Bổ nhiệm trọng tài viên duy nhất nếu các bên không đạt được thỏa thuận;
• - Bổ nhiệm trọng tài viên thứ hai nếu bị đơn không thực hiện việc bổ nhiệm;
• - Bổ nhiệm Chủ tịch Hội đồng trọng tài nếu các trọng tài viên do các bên chỉ định không thống nhất được;
• - Thành lập Hội đồng trọng tài trong các vụ việc có nhiều hơn hai bên hoặc trong các trường hợp đặc biệt mà việc áp dụng quy tắc không dẫn đến việc thành lập được hội đồng;
• - Quyết định về việc thay đổi (challenge) đối với tính độc lập hoặc vô tư của trọng tài viên;
• - Trong trường hợp đặc biệt, quyết định tước quyền bổ nhiệm trọng tài viên thay thế của một bên (ví dụ: khi có hành vi từ chức mang tính lạm dụng nhằm trì hoãn tố tụng);
• - Xem xét và điều chỉnh (nếu cần) phương thức xác định thù lao của Hội đồng trọng tài;
• - Xem xét và điều chỉnh (nếu cần) quyết định cuối cùng của Hội đồng trọng tài về thù lao và chi phí;
• - Xem xét và điều chỉnh (nếu cần) khoản tiền tạm ứng chi phí do Hội đồng trọng tài yêu cầu.

Thực tiễn của PCA cho thấy, kể từ năm 2005-2018, khoảng 90% yêu cầu liên quan đến vai trò cơ quan chỉ định tập trung vào việc bổ nhiệm trọng tài viên, trong khi chỉ khoảng 10% liên quan đến việc khiếu nại hoặc thay đổi trọng tài viên.[4]  

Tuy nhiên, theo thực tiễn, các khoản phí của PCA và hội đồng trọng tài chỉ chiếm khoảng 10–15% tổng chi phí, trong khi phần lớn chi phí (85–90%) phát sinh từ luật sư, chuyên gia và các bên tham gia tố tụng. Chi phí trong tố tụng trọng tài tại PCA được cấu thành từ nhiều nhóm khác nhau, trong đó đáng chú ý là phí hành chính cố định 3.000 EUR (không hoàn lại) khi Tổng Thư ký PCA thực hiện vai trò cơ quan chỉ định hoặc chỉ định cơ quan chỉ định.

Bảng tổng hợp chi phí chi tiết của PCA có thể xem tại: https://pca-cpa.org/en/fees-and-costs/.

3. Cơ chế chỉ định trọng tài viên adhoc theo pháp luật Việt Nam.

Theo Điều 41 của Luật TTTM 2010, trường hợp các Bên không thỏa thuận thống nhất việc thành lập HĐTT vụ việc, Tòa án sẽ can thiệp:

• - Nếu bị đơn không chọn trọng tài viên hoặc các bị đơn không thống nhất được trọng tài viên chung: Nguyên đơn có quyền yêu cầu Tòa án có thẩm quyền chỉ định trọng tài viên cho phía bị đơn.
• - Nếu các trọng tài viên không bầu được Chủ tịch Hội đồng trọng tài: Các bên có quyền yêu cầu Tòa án chỉ định Chủ tịch.
• - Trường hợp trọng tài viên duy nhất: Nếu các bên không thỏa thuận được người duy nhất trong 30 ngày, Tòa án sẽ thực hiện việc chỉ định theo yêu cầu.

So với Singapore, căn cứ theo Điều 8(2) của Luật Trọng tài quốc tế Singapore, Chủ tịch của Tòa  Trọng tài (Court of Arbitration) thuộc Singapore International Arbitration Centre (SIAC) đã được chỉ định với tư cách là cơ quan có thẩm quyền chỉ định thực hiện các chức năng theo Điều 11(3) và (4) của Luật Mẫu UNCITRAL, nếu các bên không có thỏa thuận khác.[5] Hay tại Điều 13(2) của Pháp lệnh trọng tài Hong Kong, quy định thẳng HKIAC (Hong Kong International Arbitration Centre) là cơ quan thực hiện chức năng chỉ định trọng tài viên theo Điều 11(3)–(4) của Luật Mẫu UNCITRAL đối với các vụ có địa điểm trọng tài ở Hong Kong.[6]

Như vậy, sự khác biệt căn bản ở đây là Việt Nam không có một cơ quan trung gian đóng vai trò cơ quan chỉ định chuyên nghiệp. Tại Việt Nam, Tòa án (một cơ quan tư pháp nhà nước) đảm nhận luôn vai trò này. Thẩm quyền của Tòa án đối với trọng tài vụ việc tại Việt Nam rất sâu rộng và mang tính quyết định.

4. Thực tiễn áp dụng trọng tài vụ việc tại Việt Nam.

Việc thành lập văn phòng đại diện của PCA tại Hà Nội vào năm 2022 là một minh chứng cho nỗ lực hội nhập của Việt Nam đối với việc thúc đẩy mô hình trọng tài vụ việc theo Luật TTTM 2010 của Việt Nam.[7] Đáng chú ý, Điều 41 của Luật TTTM 2010 quy định về thủ tục thành lập Hội đồng trọng tài vụ việc (ad hoc), trong đó Tòa án có thẩm quyền trong nước đóng vai trò cơ quan chỉ định mặc định. Tuy nhiên, điều khoản này có các ngoại lệ, chẳng hạn như cụm từ “Trường hợp các bên không có thoả thuận khác” ở phần mở đầu và “nếu […] các bên không có thỏa thuận khác về việc chỉ định trọng tài viên” tại câu thứ hai khoản 1 Điều 41. Do đó, trong trường hợp các bên thỏa thuận áp dụng Quy tắc UNCITRAL, thì thủ tục bổ nhiệm trọng tài viên theo Quy tắc UNCITRAL sẽ được áp dụng để thành lập Hội đồng trọng tài ad hoc.

Tuy nhiên, thực tế thi hành cho thấy trọng tài vụ việc vẫn còn "chưa phổ biến" so với trọng tài quy chế. Số lượng vụ việc ad hoc tại Việt Nam còn rất khiêm tốn so với trọng tài quy chế.[8] Nguyên nhân có lẽ là do tâm lý e ngại sự can thiệp của Tòa án và các rào cản về thủ tục đăng ký phán quyết.

Một vụ trọng tài ad hoc theo Quy tắc UNCITRAL tại Việt Nam (2014–2016) cho thấy rõ mối quan hệ giữa luật quốc gia và quy tắc quốc tế:

• - Các bên không thỏa thuận được trọng tài viên → Tòa án TP.HCM chỉ định;
• - Bị đơn phản đối, cho rằng PCA mới có thẩm quyền;
• - Tòa án khẳng định thẩm quyền dựa trên Điều 41 Luật TTTM 2010

Bài học lớn nhất là khi các bên thỏa thuận chọn trọng tài ad hoc theo UNCITRAL, nhưng không loại trừ hoàn toàn thẩm quyền can thiệp của Tòa án Việt Nam, thì pháp luật trong nước (Điều 7 và Điều 41 Luật Trọng tài thương mại 2010) vẫn được ưu tiên áp dụng, trong đó Tòa án có quyền chỉ định trọng tài viên nếu các bên không thỏa thuận được. Điều này cho thấy các điều khoản trọng tài cần được soạn thảo rõ ràng, nhất là về việc ai là cơ quan chỉ định (Tòa án, PCA hay một trung tâm trọng tài cụ thể), để tránh bất ngờ về thẩm quyền và tính độc lập của thủ tục trọng tài.

5. Vấn đề điều khoản trọng tài không rõ ràng.

Thực tiễn một vụ kiện trọng tài tại VIAC, Công ty Việt Nam và Công ty B có một phụ lục hợp đồng với nội dung: “arbitrator(s) shall be appointed from the Vietnam Institute of Arbitrators and arbitration shall be held in Vietnam” (tạm dịch là trọng tài viên sẽ được chỉ định từ Viện trọng tài Việt Nam và trọng tài diễn ra tại Việt Nam) và “Rules of Arbitration, Place of Arbitration shall be of and in Vietnam” (tạm dịch là Quy tắc trọng tài, địa điểm trọng tài của Việt Nam và tại Việt Nam). Khi có tranh chấp, một bên đã khởi kiện ra VIAC và VIAC xác định có thẩm quyền.

Bị đơn phản đối và yêu cầu Tòa án xem xét, nhưng Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh đã khẳng định thẩm quyền của VIAC trên cơ sở khoản 5 Điều 43 Luật TTTM 2010.

Vụ việc này phản ánh rõ nét mối liên hệ với trọng tài vụ việc (ad hoc arbitration). Điều khoản trọng tài nói trên mang tính chất “lai”, khi không chỉ định một trung tâm trọng tài cụ thể nhưng cũng không thiết lập các yếu tố cốt lõi của một cơ chế trọng tài vụ việc như quy tắc tố tụng, cơ chế chỉ định trọng tài viên hay cơ quan chỉ định (appointing authority). Do đó, mặc dù về hình thức có thể gợi mở khả năng áp dụng trọng tài ad hoc, nhưng bởi cách quy định của khoản 5 Điều 43 Luật TTTM 2010, trong các trường hợp điều khoản không rõ ràng, trọng tài ad hoc hầu như không có cơ hội được triển khai trên thực tế, dù về mặt lý thuyết vẫn được thừa nhận.

6. Khuyến nghị soạn thảo điều khoản trọng tài vụ việc

Mẫu điều khoản trọng tài cho dịch vụ của PCA theo Quy tắc Trọng tài UNCITRAL.[9] Trong đó, Các bên đồng ý trọng tài theo Quy tắc Trọng tài UNCITRAL và đồng ý để Tổng Thư ký PCA đóng vai trò Cơ quan chỉ định, đồng thời Phòng Thư ký (International Bureau) cung cấp các dịch vụ hành chính.

“Any dispute, controversy, or claim arising out of or relating to this contract, or the breach, termination, or invalidity thereof, shall be settled by arbitration in accordance with the UNCITRAL Arbitration Rules in effect on the date of this contract. The appointing authority shall be the Secretary-General of the Permanent Court of Arbitration. The case shall be administered by the International Bureau of the Permanent Court of Arbitration.

Note: parties might wish to consider adding:

(a) The number of arbitrators shall be . . . [one or three].

(b) The place of arbitration shall be [The Hague] [or other location].

(c) The language(s) to be used in the arbitral proceedings shall be . . . [insert choice].

“Mọi tranh chấp, bất đồng hoặc khiếu kiện phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này, bao gồm việc vi phạm, chấm dứt hoặc vô hiệu của hợp đồng, sẽ được giải quyết bằng trọng tài theo Quy tắc Trọng tài UNCITRAL có hiệu lực tại thời điểm ký kết hợp đồng này.

Cơ quan chỉ định trọng tài viên sẽ là Tổng Thư ký của Tòa Trọng tài Thường trực (Permanent Court of Arbitration). Vụ việc sẽ được Ban Thư ký Quốc tế của Tòa Trọng tài Thường trực quản lý.

Lưu ý: Các bên có thể cân nhắc bổ sung:

(a) Số lượng trọng tài viên là … [một hoặc ba];

(b) Địa điểm trọng tài là … [La Hay] [hoặc địa điểm khác];

(c) Ngôn ngữ sử dụng trong tố tụng trọng tài là … [lựa chọn cụ thể].”

ADR Việt Nam Chambers LLC không hoạt động như Cơ quan có thẩm quyền chỉ định và thay thế Trọng tài viên theo Quy tắc trọng tài của UNCITRAL nhưng có thể đưa ra các hỗ trợ hành chính để quản lý vụ kiện trọng tài vụ việc theo Hướng dẫn của UNCITRAL về tổ chức các thủ tục trọng tài. Để chọn một trọng tài viên phù hợp, các bên được khuyến nghị tham khảo ý kiến của Ủy ban Quốc gia và các Nhóm của ICC về Đề xuất Trọng tài viên.[10] Các thành viên của ADR Việt Nam Chambers sẵn sàng để phỏng vấn như được hướng dẫn bởi các cuộc phỏng vấn của CIArb cho các Trọng tài viên tiềm năng.[11]